SPRAWOZDANIE OPISOWE
DO SYSTEMU INFORMACJI OŚWIATOWEJ
za rok szkolny 2004/2005
DZIAŁ III. FORMY POMOCY BEZPOŚREDNIEJ
FORMY POMOCY GRUPOWEJ
W roku szkolnym 2004/2005 psycholog poradni przeprowadziłA z młodzieżą na terenie szkół podstawowych, gimnazjalnych, średnich i burs szkolnych programy profilaktyczne (alkoholowe i antynikotynowe): „Korekta”, „Dziękuję nie palę”, „Debata”.
W edukacji profilaktycznej wzięło udział:
- 261 uczniów w wieku 12 – 14 lat (137 dziewcząt, 124 chłopców),
- 222 uczniów w wieku 14 – 18 lat (135 dziewcząt, 87 chłopców),
- 306 uczniów w wieku 18 – 20 lat (66 dziewcząt, 240 chłopców).
Głównym celem programów było:
- dostarczenie podstawowej wiedzy na tematy alkoholowe,
- omówienia strat wynikających z picia alkoholu, w tym mocno podkreślono straty rozwojowe,
- zachęcanie do zabaw bezalkoholowych i utrzymania abstynencji do 18 – stego roku życia,
- szukanie dróg zdrowego stylu życia,
- zrozumienie problemu abstynencji,
- dostarczenie podstawowej wiedzy o papierosach i skutkach palenia,
- uczenie się psychologicznych umiejętności typu: odmawianie, radzenie sobie ze stresem,
- przekazywanie wiedzy na temat aktualnych metod porzucenia nałogu papierosowego,
- kształtowanie silnej motywacji do niepalenia i unikania miejsc dla palaczy,
- szukanie dróg zdrowego stylu życia.
Główne cele programów zostały zrealizowane, a zajęcia cieszyły się popularnością treści oraz forma realizacji, o czym świadczą ankiety przeprowadzone na koniec zajęć w poszczególnych klasach.
Wnioski i zalecenia:
- główne cele programu zostały zrealizowane,
- młodzież z zainteresowaniem odbiera informacje z zakresu profilaktyki alkoholowej, a szczególnie interesują ich tzw. straty rozwojowe,
- zdecydowanie większość, bo aż 95 % uczniów chce spotykać się z ludźmi, którzy są abstynentami, są świadkami trzeźwości, przykładem zdrowego stylu życia, zatem osoba prowadząca zajęcia powinna być abstynentem lub jasno powinna mieć określone granice swojego picia,
- mniejsza ilość ankietowanej młodzieży, ale też satysfakcjonująca, bo aż 86 % w chwili obecnej uważa, że w przyszłości mogą nie pić alkoholu,
- 98% ankietowanej młodzieży zdecydowana jest na zabawę w gronie osób bawiących się na trzeźwo,
- na pierwszą randkę 65% uczniów wybrała by się pod wpływem alkoholu, a dotyczy to głównie chłopców, wynika to z przekonania, że „alkohol dodaje odwagi”,
- 97% ankietowanych chce w przyszłości mieć wesele z alkoholem, mocno osaczone wartości i tradycje kulturowe związane z weselem, z alkoholem,
- 13% ankietowanej młodzieży upiło się w ciągu ostatnich trzech miesięcy, jest to wynik niepokojący, gdyż mamy do czynienia z młodzieżą w wieku 12 – 14 lat,
- pierwszy raz piwo piło już 29% ankietowanej młodzieży, natomiast wódkę 9%,
- młodzież potrzebuje zajęć profilaktycznych, silnych i przekonywujących wzorów do naśladowania i kształtowania zdrowej, odpowiedzialnej osobowości,
- średnia ogólna ocena programu wynosi 5,2 . Jest to wynik wysoki i satysfakcjonujący dla mnie jako realizatora i profilaktyka,
- w przyszłości należy kontynuować program na poziomie głównie szkoły podstawowej,
- zauważa się znaczny wzrost młodzieży palącej, a w szczególności wśród dziewcząt. Dostrzegam wzmożoną potrzebę w prowadzeniu działań profilaktycznych antynikotynowych wśród młodzieży i rodziców, nawet już na poziomie szkoły podstawowej w kolejnych latach.
- młodzież chce i widzi sens rozmów na tematy nikotynowe. Widzą ogromną stratę rozwojową i somatyczną z powodu palenia papierosów.
- młodzież jest zainteresowana, w jaki sposób skutecznie można porzucić uzależnienie nikotynowe.
- szuka dróg zdrowego, bezstresowego życia.
- program antynikotynowy „Dziękuję nie palę” jest wysoko oceniany przez młodzież, a treści podawane są zrozumiale.
Wykorzystanie Skali Ryzyka Dysleksji
prof. M. Bogdanowicz
do diagnozy dzieci sześcioletnich w przedszkolach łomżyńskich.
Na ogół dzieci, kiedy rozpoczynają naukę w szkole z dużą nadzieją i radością wchodzą w ten nowy dla siebie etap życia. Spodziewają się tam miłej atmosfery, pochwał i dobrych ocen. Podobnie rodzice oczekują szybkich i dobrych efektów w czytaniu, pisaniu i liczeniu. Niestety nie wszystkim uczniom dane jest cieszyć się sukcesami. Już w pierwszych tygodniach nauki nauczyciele zauważają nierówny start dzieci. W niemal każdej klasie pierwszej są uczniowie, którzy mają duże trudności w nauce czytania i pisania.
Przyczyny tego stanu są różne. Jedną z nich są zaburzenia rozwoju psychoruchowego, które mogą warunkować wystąpienie specyficznych trudności w czytaniu i pisaniu (dysleksja). Zaburzenia te powstają na skutek fragmentarycznego opóźnienia rozwoju niektórych funkcji poznawczych, głównie tych, które biorą udział w procesie czytania i pisania: słuchowo-językowych, wzrokowo-przestrzennych, funkcji ruchowych i ich integracji.
Dysleksja u dzieci może zaistnieć pomimo inteligencji w normie, dobrze funkcjonujących narządów zmysłów i właściwej opieki wychowawczej i dydaktycznej w domu i szkole. Prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzeń opisanych wyżej to: „ryzyko dysleksji’’. Zarówno termin jak i wiedzę w tym zakresie rozpowszechniła w Polsce prof. Marta Bogdanowicz.
Dzieci z „ryzyka dysleksji” powinny wyrównać dysharmonie rozwoju psychomotorycznego przed podjęciem nauki szkolnej. Jest to możliwe tylko wtedy, gdy w miarę szybko postawiona zostanie trafna diagnoza i rozpoczęta intensywna terapia. Według prof. M. Bogdanowicz dziecko „ryzyka dysleksji” wcale nie musi stać się uczniem z dysleksją. Ważne jest by dostrzec jak najwcześniej charakterystyczne symptomy, które zapowiadają zaburzenia o charakterze dyslektycznym.
Rodzice dzieci w wieku przedszkolnym na ogół nie zauważają specjalnych trudności związanych z nauką u swoich pociech, a jeśli nawet dostrzegają jakieś mankamenty, to uważają, że ich dziecko ma jeszcze czas i z tego wyrośnie. Nie zawsze biorą też pod uwagę sugestie nauczycieli przedszkola, aby dziecku w domu poświęcić więcej uwagi i czasu lub skorzystać z pomocy poradni psychologiczno-pedagogicznej. Problem ten okazuje się jednak poważny, gdy w szkole rozpoczynają się kłopoty w czytaniu i pisaniu. Można byłoby ich uniknąć albo przynajmniej w dużym stopniu osłabić, gdyby w odpowiednim czasie postawiono diagnozę i rozpoczęto terapię.
W praktyce poradni stwierdzamy niepokojąco liczne przypadki występowania specyficznych trudności w czytaniu i pisaniu u uczniów klas starszych. Te dzieci nigdy wcześniej nie były kierowane do poradni w celu ustalenia przyczyn trudności, ponieważ ich rodzice najczęściej bagatelizowali problem i czekali, że dziecko samo pokona trudności. Niestety, najczęściej zauważali problem dopiero wtedy, gdy zaczynały się nasilone niepowodzenia w nauce i dopiero wówczas zgłaszali się po poradę. Z wywiadu często wynikało, że już w okresie przedszkolnym występowały symptomy, które mogły sugerować, że w przyszłości wystąpią trudności w czytaniu i pisaniu.
Aby tę postawę rodziców zmienić oraz poprawić start szkolny łomżyńskich przedszkolaków, Poradnia Psychologiczno – Pedagogiczna Nr 2 w Łomży od wielu lat prowadziła badania przesiewowe w przedszkolach pod kątem rozpoznawania objawów dysleksji rozwojowej, wykrywania wad wymowy, ustalania innych przyczyn trudności w opanowaniu programu klasy przedszkolnej. Po zakończeniu badań w przedszkolach udzielano rodzicom i nauczycielom informacji o rozwoju dzieci. W szczególnych przypadkach, gdy stwierdzano niedojrzałość funkcji percepcyjno - motorycznych uczestniczących w procesie czytania i pisania, zapraszano rodziców do poradni, aby dokonać dokładnej diagnozy. Po badaniach opracowywano zalecenia do pracy z dzieckiem w przedszkolu i w domu oraz kierowano na zajęcia korekcyjno- kompensacyjne w szkole. Działania te w dużym stopniu przyśpieszały rozpoczęcie terapii, a w konsekwencji wpływały też na lepszy start dzieci w szkole.
Niestety, nie było możliwe objęcie badaniami przesiewowymi wszystkich dzieci przedszkolnych na terenie Łomży. Były one dość czasochłonne i wymagały stworzenia na terenie przedszkoli odpowiednich warunków do badań indywidualnych. Badania te prowadziliśmy specjalnie dobranym przez nas zestawem prób do badania dojrzałości szkolnej.
W praktyce poradni stwierdzamy niepokojąco wiele przypadków, że po poradę i na badania zgłaszają się rodzice z dziećmi, które mają trudności w czytaniu i pisaniu, ze starszych klas szkoły podstawowej, gimnazjum, a nawet szkoły średniej. Dzieci te nigdy wcześniej nie były diagnozowane pod kątem rozpoznania dysleksji, ponieważ ich rodzice najczęściej sądzili, że trudność ta sama minie. Niestety brak odpowiednich ćwiczeń korekcyjno- kompensacyjnych we wczesnym okresie rozwoju spowodował, że trudności te tylko pogłębiały się prowadząc do coraz większych braków dydaktycznych.
W tej sytuacji bardzo zainteresowało nas opracowane przez prof. Martę Bogdanowicz nowe narzędzie do wykrywania zaburzeń o charakterze dyslektycznym u dzieci przedszkolnych, nazwane Skalą Ryzyka Dysleksji (SRD). Jest to narzędzie o charakterze przesiewowym, charakteryzujące się dużą trafnością w ocenie wykrywania przypadków ryzyka dysleksji (ok. 90 %). Przeznaczone jest głównie do korzystania przez nauczycieli przedszkoli. Zawiera 21 stwierdzeń, które należy ocenić w skali 4-stopniowej. Cyfry na skali wskazują na brak występowania symptomów ryzyka dysleksji – 1 pkt. lub na stopień ich nasilenia - 2 pkt. – pogranicze ryzyka dysleksji, 3 pkt. – umiarkowany stopień ryzyka dysleksji, 4 pkt. – wysoki stopień ryzyka dysleksji. Zaletą tej metody badania jest to, że w badaniu i ocenie dziecka uczestniczą rodzice, którzy w trakcie wypełniania kwestionariusza dowiadują się, co ich dziecko powinno wiedzieć i umieć. Jest to dla nich wskazówka, na co sami mogą zwrócić w przyszłości uwagę. Opracowane zostały też normy, które w prosty i szybki sposób pozwalają na ocenę stopnia „ryzyka dysleksji.” Otrzymany wynik informuje o możliwości wystąpienia niepowodzeń w nauce czytania i pisania oraz o tym, jakiego mogą być stopnia.
W minionym roku szkolnym postanowiliśmy wykorzystać skuteczność opisywanego narzędzia do badań pod kątem wykrywania symptomów dysleksji w wybranych przedszkolach łomżyńskich. Niezbędne okazało się podjęcie wcześniejszych przygotowań w postaci:
- przeprowadzenia rady samokształceniowej w poradni na temat badań Skalą Ryzyka Dysleksji,
- przeprowadzenia spotkań z dyrektorami i nauczycielami przedszkoli, podczas których omówiono sposób przeprowadzania badań i wykazano zalety tej metody,
- ustalenia terminu zakończenia badań i przekazania kwestionariuszy do poradni,
- zarezerwowania terminów do badań w poradni dla dzieci, u których zostało stwierdzone „ryzyko dysleksji.”
Większość nauczycieli przedszkoli bardzo przychylnie i z dużym zainteresowaniem przyjęło propozycję poradni, aby wspólnie przeprowadzić badania Skalą Ryzyka Dysleksji dzieci 6 - letnich. Szczególnie ważne dla nich było to, że jest to bardzo prosta i skuteczna metoda, którą sami w przyszłości będą mogli stosować przy ocenie stopnia ryzyka dysleksji. Niektórzy jednak przyjęli to niechętnie, traktując to nowe narzędzie jako dodatkowe obciążenie ich pracą ze strony poradni.
W rezultacie 6 przedszkoli, spośród 12, które funkcjonują na terenie Łomży, wykonało badania SRD. Przedszkola te dostarczyły nam wypełnione i ocenione wstępnie kwestionariusze, które następnie zostały przez nas analizowane pod kątem głębokości i zakresu występujących u dzieci deficytów rozwojowych.
Badaniami objęto 297 dzieci, co stanowi 42,6% ogólnej populacji 6- latków.
Z przeprowadzonej analizy wyników badań wynika, że w wybranych przez nas przedszkolach sytuacja pod względem zagrożenia dysleksją kształtuje się różnorodnie. Występują znaczne różnice w tym zakresie w poszczególnych placówkach:
przedszkole A – 13,5 %
przedszkole B – 16,6 %
przedszkole C – 8,0 %
przedszkole D – 50,0 %
przedszkole E – 8,9 %
przedszkole F – 14,7 %
Tak istotne różnice procentowe w poszczególnych przedszkolach mogą mieć związek ze środowiskiem, z jakiego dzieci pochodzą. Prof. Bogdanowicz jest zadania, że poziom wykształcenia oraz status materialny rodziców ma duży wpływ na stymulację rozwoju dziecka. Różnice te mogą wynikać także z różnej oceny stopnia objawów zaburzeń przez rodziców i nauczycieli przedszkoli, którzy te badania przeprowadzali.
Wysoki poziom ryzyka dysleksji stwierdzono u 3 % sześciolatków. To grupa dzieci z głębokimi deficytami rozwojowymi, która wymaga przeprowadzenia dokładnej diagnozy psychologiczno – logopedyczno - pedagogicznej. W tym przypadku niezbędna jest także szybka, intensywna terapia najczęściej we wszystkich sferach: motoryki dużej i małej, percepcji słuchowej i wzrokowej, a czasem także terapia logopedyczna. Systematyczne, specjalistyczne zajęcia korekcyjno - kompensacyjne z tymi dziećmi należy prowadzić w przedszkolu, a następnie w szkole w klasach I – III. Szybkie podjęcie działań w tym zakresie pozwoli na kompensację zaburzeń.
Umiarkowane ryzyko dysleksji zauważono u 8,4 % dzieci z badanej populacji. Również tu niezbędna jest dokładna diagnoza w poradni psychologiczno - pedagogicznej, a następnie prowadzenie ćwiczeń korekcyjno-kompensacyjnych usprawniających zaburzone funkcje.
Pogranicze ryzyka dysleksji wystąpiło u 7,7 % dzieci. W tym przypadku objawy są o mniejszym nasileniu, ale również mogą sugerować w przyszłości wystąpienie trudności w czytaniu i pisaniu na początku nauki szkolnej.
Ogółem ryzyko dysleksji o różnym nasileniu stwierdzono u 57 dzieci - tj. 19,2 % badanej populacji.
Głębsza analiza uzyskanych wyników pozwoliła nam również przyjrzeć się, w jakich sferach rozwoju nasze sześciolatki mają największe deficyty. Ich rozwój przy pomocy Skali Ryzyka Dysleksji został oceniony w zakresie: motoryki małej i dużej, funkcji wzrokowych, funkcji językowych w zakresie percepcji i ekspresji oraz uwagi.
Z najnowszych badań naukowych wynika, że podstawową przyczyną dysleksji rozwojowej jest deficyt w zakresie percepcji słuchowo - językowej, dlatego dzieci z tego typu zaburzeniami w przyszłości mogą mieć poważne trudności w nauce czytania i pisania. Zwróciliśmy na tę sferę szczególną uwagę.
Wyniki naszej analizy potwierdziły to zjawisko i wynika z niej, że u 56 dzieci / z grupy dzieci z ryzyka dysleksji/ stwierdzono takie deficyty. A więc prawie 19% wszystkich łomżyńskich przedszkolaków ma poważne zaburzenia w sferze językowej. Dzieci te m.in. nie potrafią odróżnić głosek o podobnym brzmieniu, przekręcają słowa, mają trudności z wyróżnieniem głosek w słowach, a także mają problem z budowaniem poprawnych wypowiedzi.
W populacji ze stwierdzonym ryzykiem dysleksji zaburzenia percepcji językowej występują u 91% dzieci. Bardzo ważna jest wczesna stymulacja tej sfery oraz podjęcie ćwiczeń logopedycznych, jeśli dziecko tego wymaga.
Niepokojące jest również to, że 76 % dzieci z ryzyka dysleksji ma trudności z koncentracją uwagi, łatwo się rozpraszają.
Stosunkowo na lepszym poziomie rozwinięta jest u dzieci percepcja wzrokowa - 62 % dzieci z ryzyka dysleksji. Dzieci z tymi deficytami m.in. niewłaściwie odwzorowują litery i szlaczki, mają problemy z odróżnianiem liter o podobnym kształcie, niechętnie bawią się układankami, klockami itp.
Z przeprowadzonych badań wynika jednak, że wiele dzieci ma problemy z posługiwaniem się nożyczkami, zawiązywaniem sznurowadeł i wykonywaniem innych czynności samoobsługowych – obniżona jest u nich motoryka mała. Wśród zagrożonych dysleksją trudności takie miało 73% dzieci.
Te, po raz pierwszy przeprowadzone przez nas badania Skalą Ryzyka Dysleksji pozwoliły nam na wyłonienie grupy dzieci, u których występuje nieharmonijny rozwój psychomotoryczny oraz ujawnienie, w jakiej sferze rozwoju występują u nich największe deficyty. Jednak tylko część rodziców, którzy zostali poinformowani o opóźnieniach w rozwoju funkcji percepcyjno- motorycznych u ich dzieci, skorzystała z przyspieszonych terminów badań w poradni psychologiczno - pedagogicznej. Wyniki szczegółowej diagnozy najczęściej potwierdzały wcześniejsze przypuszczenia.
Dzięki przeprowadzonym badaniom wcześniej podjęto działania, które pozwolą na zmniejszenie lub zniwelowanie zaburzeń rozwojowych:
• poinformowano rodziców o rozwoju dziecka oraz o konieczności udzielenia mu pomocy specjalistycznej,
• udzielono informacji na temat metod pracy z dzieckiem w domu w czasie wakacji po to, by wykorzystać ten okres na usprawnianie występujących zaburzeń,
• opracowano pisemną diagnozę i zalecenia do pracy w szkole, od początku klasy pierwszej w zespole korekcyjno - kompensacyjnym, którą przekazano następnie rodzicom,
• zwrócono uwagę na konieczność systematycznej współpracy rodziców z nauczycielem terapeutą w zakresie usprawniania zaburzeń dziecka oraz udzielania mu odpowiedniej pomocy w nauce czytania i pisania.
Celem tych wszystkich działań było to, by jak najmniej dzieci trafiało do poradni zbyt późno wtedy, gdy niepowodzenia szkolne są już duże i znacznie trudniej jest im pomóc. Najlepszym okresem w rozwoju dziecka do kompensacji zaburzeń jest okres przedszkolny, dlatego niezbędna jest wnikliwa obserwacja, badania oraz podjęcie jak najwcześniejszej terapii.
Wnioski do pracy w przedszkolach i w poradni:
1. Z uwagi na to, że Skala Ryzyka Dysleksji jest prostym narzędziem przesiewowym pozwalającym nauczycielowi w krótkim czasie przeprowadzić badania całej grupy szkolnym założyliśmy, że w następnych latach Skalą Ryzyka Dysleksji badane będą wszystkie dzieci 6 - letnie z terenu Łomży.
2. Wskazane byłoby dwukrotne przeprowadzenie badań Skalą Ryzyka Dysleksji w przedszkolach. Pierwsze badanie w październiku-listopadzie, aby ocenić rozwój dziecka i szybko podjąć terapię na terenie przedszkola. Drugie - w maju, aby dzieci z umiarkowanym i głębokim stopniem ryzyka dysleksji skierować na badania diagnostyczne do poradni.
3. Pod koniec roku szkolnego w Poradni zostaną zarezerwowane terminy do diagnozowania dzieci z głębokim i umiarkowanym ryzykiem dysleksji.
4. Niezbędne jest wsparcie przedszkoli przez poradnię w zakresie podnoszenia świadomości rodziców o znaczeniu wczesnego ujawniania ryzyka dysleksji i podejmowania wcześniejszych działań profilaktycznych.
5. Zorganizowanie na terenie przedszkoli specjalistycznej pomocy dzieciom ze stwierdzonymi deficytami rozwojowymi. Rozporządzenia MENiS w sprawie opieki psychologicznej i pedagogicznej nad dziećmi zawierają zapisy umożliwiające prowadzenie ćwiczeń korekcyjno- kompensacyjnych w przedszkolach, dające podstawy prawne do zatrudniania logopedów oraz nauczycieli - terapeutów .
Przypuszczamy, iż dzięki kompleksowej, wcześnie przeprowadzonej diagnozie 6-latków, w dużym stopniu unikniemy przypadków, kiedy do poradni rodzice zgłaszają dzieci z trudnościami w nauce czytania i pisania w starszych klasach szkoły podstawowej, w gimnazjum, a nawet w szkole średniej. Przeprowadzenie diagnozy pod kątem rozpoznania dysleksji jest wówczas trudniejsza, a możliwość udzielenia pomocy w nauce znacznie ograniczona.
Opracował: Dyrektor poradni
mgr Józef Zalewski